De wijzen van voor de zondvloed
Een draad · De apkallu, van Mesopotamische teksten tot de muren van Nimrud
Mesopotamische teksten beschrijven zeven wijzen die voor de zondvloed uit het water kwamen en de mensen de kunsten leerden. De adelaarskoppige geesten op de muren van een Assyrisch paleis dragen dezelfde naam, maar zijn in de negende eeuw v.Chr. uitgehouwen en tonen een ritueel, geen les.
- Paleisreliëfs
- regering 883 tot 859 v.Chr.
- Berossus
- ca. 290 tot 278 v.Chr.
- Uruk-lijst van wijzen
- ca. 165 v.Chr.
- Soort verband
- afstamming, deels voorgesteld
- Open vragen
- 3 vastgelegd
Wat er op de muur staat
Een gevleugelde figuur met een adelaarskop, in profiel, met een opgeheven hand waarin een kegel, en een band spijkerschrift dwars door het midden van het paneel. Dit is het type reliëf waarmee het Noordwestpaleis van Ashurnasirpal II in Nimrud was bekleed; het Metropolitan Museum dateert zijn regering op 883 tot 859 v.Chr. Mijn foto toont een paneel dat in drie stukken in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden staat. Ik heb de registratie van het museum voor dit paneel niet gezien, dus ik beschrijf het type reliëf en zeg niet of dit paneel een originele plaat of een afgietsel is.
De tekstband is op reliëfs van dit soort de Standaardinscriptie van Ashurnasirpal. Het Met beschrijft die als een lijst van de titels en prestaties van de koning, herhaald over het midden van de reliëfs in het hele paleis. Ik kan geen spijkerschrift lezen en heb dit paneel niet teken voor teken gecontroleerd, dus ik geef de algemene regel, geen lezing.
De figuur heet een apkallu. Het Zurichse naslagartikel over de apkallu zegt dat de drie types van deze geesten meestal een emmer in de neergelaten hand houden, de banduddu, en een kegel in de opgeheven hand, de mullilu, en suggereert dat het paar staat voor reiniging en zegening. Dat is de hele handeling. De rest van deze pagina gaat over waarom hetzelfde woord ook zeven wijzen aanduidt die voor de zondvloed leefden.
Wie de apkallu zijn
Apkallu is het Akkadische woord voor een wijze, en het kan ook een soort priester of bezweerder betekenen. In de teksten zijn de zeven wijzen halfgoddelijk. Een Soemerische tempelhymne zegt dat ze uit Eridu kwamen, de eerste stad in de Soemerische koningslijst. De Uruk-lijst van koningen en wijzen, een tablet die in 1959 of 1960 is gevonden in de Seleucidische tempel van Anu in Uruk en rond 165 v.Chr. wordt gedateerd, koppelt elk van zeven koningen vóór de vloed aan een wijze.
| # | Wijze | Gekoppelde koning in de Uruk-lijst | Bijnaam |
|---|---|---|---|
| 1 | Uanna (ook Adapa genoemd) | Ayalu | die de plannen voor hemel en aarde voltooide |
| 2 | Uannedugga | Alalgar | die met allesomvattend inzicht werd begiftigd |
| 3 | Enmedugga | Ameluana | die een goed lot kreeg toegewezen |
| 4 | Enmegalamma | Amegalana | die in een huis werd geboren |
| 5 | Enmebulugga | Enmeusumgalana | die opgroeide op weideland |
| 6 | An-Enlilda | Dumuzi | de bezweerder van de stad Eridu |
| 7 | Utuabzu | Enmeduranki | die naar de hemel opsteeg |
Koppelingen uit de Uruk-lijst, bijnamen uit de bezwering Bīt mēseri zoals samengesteld door Conrad en Newing in 1987, beide zoals vermeld op Wikipedia. Spellingen verschillen per tekst en vertaling, en ik heb de twee lijsten naar hun volgorde naast elkaar gelegd. De Soemerische koningslijst telt acht koningen voor de vloed en Berossus tien; de Uruk-lijst koppelt er zeven.
Berossus, een Babylonische priester die rond 290 tot 278 v.Chr. in het Grieks schreef, geeft de bekendste versie. In het verslag dat via Apollodorus is bewaard komt een wezen genaamd Oannes uit de Erythrese Zee, met een visselichaam, een mensenhoofd onder de viskop en mensenvoeten. Hij leert schrift, ambachten, het bouwen van steden, wetten en het meten van land, en keert ’s nachts terug naar zee. Oannes is de Griekse vorm van Uanna. Het verslag heeft het gebruikelijke probleem van een tekst die in citaten overleeft: Apollodorus, Polyhistor en Abydenus zijn het oneens over wanneer hij verschijnt.
De wijzen staan ook in het Gilgamesj-epos. In de vertaling van N. K. Sanders, zoals weergegeven in een open leerboek dat ik las, nodigt de proloog de lezer uit het metselwerk van de muur van Uruk te bekijken en zegt dat de zeven wijzen de fundamenten legden. De Bibliotheek heeft het epos, en een andere vertaling formuleert het anders.
Waar de zondvloed binnenkomt
In de teksten is de zondvloed de snede. De Uruk-lijst heeft tussen de zeven wijzen ervoor en de latere een notitie over de Zondvloed. Het wetenschappelijke artikel in het Zurichse project Iconography of Deities and Demons zegt dat de vloed onsterfelijke wijzen van sterfelijke scheidt, en dat Ziusudra, ook Utnapishtim en Atrahasis genoemd, waarschijnlijk de laatste wijze ervoor was. Bij Berossus is Xisuthros de koning ten tijde van de vloed, in een lijst van tien. Na de vloed zijn de wijzen mensen, en worden ze meestal ummânu genoemd in plaats van apkallu. De Uruk-lijst zet die lijn voort tot Nebukadnezar en Esarhaddon, wiens wijze Aba-Enlil-dari volgens de lijst door “de Arameeërs Ahiqar wordt genoemd”.
Dan is er een donkerdere draad. In het Erra-epos, dat hetzelfde artikel waarschijnlijk in de achtste eeuw v.Chr. dateert, verbant Marduk de wijzen naar de Apsu, de waterige diepte, en verbiedt hun terugkeer. Wikipedia, die de studie van Kvanvig uit 2011 samenvat, plaatst dit na de vloed, zegt dat Erra Marduk later overhaalt hen terug te roepen, en dat de beschadigde tekst lijkt te eindigen met menselijke wijzen die worden aangewezen om Marduks heiligdom te reinigen. Ook zegt ander ritueel materiaal dat sommige wijzen de goden boos maakten. Het vloedverhaal zelf, en hoe het zich tot Genesis verhoudt, staat in de Bijbel-draad, en de bewering van een vloedlaag in Ur staat in het Ur-dossier.
Wat de figuren op de muren doen
De paleisreliëfs zijn geen afbeelding van de wijzen die lesgeven. In Nimrud staan de apkallu bij deuropeningen en hoeken van ruimten, waar men geloofde dat boze geesten loerden, volgens World History Encyclopedia, die ook zegt dat Zaal F naast de troonzaal was bekleed met adelaarskoppige apkallu en de heilige boom, en dat de privé-Zuidvleugel van de koning er bijna geen heeft. Hetzelfde wetenschappelijke artikel zegt dat kleibeeldjes van deze types in groepen onder de fundamenten zijn begraven in Assur, Nimrud en Nineve, en dat rituele teksten ze beschrijven als beschermende figuren. In de Assyrische traditie zijn ze bewakers, en ze reinigen.
Het Zurichse artikel onderscheidt drie types: gevleugeld en mensvormig, visgekleed, en met een roofvogelkop. Het koppelt het visgekleede type aan Oannes van Berossus, en zegt dat alle drie de emmer en kegel delen. De adelaarskoppige geest op mijn foto is dus niet Oannes. Het artikel zegt dat alle drie de types voor het eerst verschijnen in het late tweede millennium v.Chr., met vroege gedateerde voorbeelden op de stele van Tukulti-Ninurta II (890 tot 884 v.Chr.) en in het paleis van Ashurnasirpal.
Dat is het echte raadsel van deze draad. De teksten die de wijzen voor de zondvloed plaatsen zijn laat: Berossus ca. 290 tot 278 v.Chr., de Uruk-lijst ca. 165 v.Chr., Erra waarschijnlijk de achtste eeuw v.Chr. Het Zurichse artikel wijst op een grote kloof tussen een teksttraditie die de wijzen in de vroege oudheid plaatst en de veel latere iconografie. De naam verbindt ze. Of de mensen die de paleismuren uithakten de wijzen van voor de vloed in gedachten hadden, of de beschermgeesten van het ritueel, zeggen de reliëfs zelf niet.
De beweringen en de antwoorden
| Bewering | Wie | Het antwoord, en waar het vandaan komt | Status |
|---|---|---|---|
| De emmer is een “handtas”, een apparaat dat de goden droegen | Online collages die deze figuur combineren met reliëfs uit Göbekli Tepe en de Olmeekse wereld | Assyrische rituele teksten noemen de voorwerpen: de banduddu, een emmer, waarschijnlijk voor water, en de mullilu, een reiniger, waarschijnlijk een kegel om mee te sprenkelen. F. A. M. Wiggermann koppelde de woorden in 1992 aan de reliëfs, volgens een blog van een veilinghuis; het Zurichse artikel geeft emmer en kegel als reiniging. | Weerlegd door de teksten |
| De apkallu waren niet-menselijke leraren, zelfs bezoekers uit de ruimte | Hervertellingen in het ancient-astronautgenre | De teksten noemen ze wel halfgoddelijk en uit Eridu, het water of de Apsu, en bij Berossus leert Oannes de kunsten. Ik vond niets dat ze als bezoekers uit de lucht plaatst. Eén wijze, Utuabzu, heet “die naar de hemel opsteeg” in de samenstelling die Wikipedia meldt, en dat is één regel over één wijze. | Het lesgeven staat in de teksten; de buitenaardse lezing niet |
| De reliëfs tonen de wijzen die de mensheid onderwijzen | Populaire onderschriften | De figuren staan bij deuren en naast een heilige boom en dragen een emmer en een kegel. Het onderwijs komt van Berossus en de lijsten, niet van de reliëfs. | Niet wat de reliëfs tonen |
| De Wachters uit het Boek Henoch zijn voortgekomen uit de apkallu | Amar Annus, Journal for the Study of the Pseudepigrapha 19(4), 2010 | De samenvatting betoogt dat de Wachter-verhalen en hun reuzenzonen omgekeerde vormen zijn van Mesopotamische tradities over de wijzen van voor de vloed, waarvan sommige de wijzen al als gevaarlijk zagen. Ik las de samenvatting, niet het artikel. | Een gepubliceerd wetenschappelijk voorstel |
De Wachters en de reuzen staan in de reuzen-draad. Het veilinghuisblog is commercieel en eindigt met reclame voor een kavel in de eigen veiling; ik gebruikte het alleen voor de verwijzing naar Wiggermann.
Stel dat de zondvloed in deze teksten een echte breuk markeert in wat mensen zich herinnerden, en niet alleen een gebeurtenis in het verhaal? De wijzen staan aan de overkant ervan, en alles erna is menselijk en sterfelijk.
Ik speculeer over waarom de traditie zo is opgebouwd, niet over wie de wijzen waren. Waarom het de moeite waard is om te vragen: de Uruk-lijst en het Zurichse artikel leggen de grens allebei bij de vloed. Wat het steunt: zo’n breuk zou verklaren waarom kennis wordt toegeschreven aan figuren die niet te dateren zijn. Wat ertegen pleit: de bronnen die ik vond zijn allemaal laat, de lijsten lijken schriftgeleerde constructies die wijzen aan koningen koppelen tot Esarhaddon, en ik vond geen bewijs uit de grond voor een gebeurtenis. Wat de lezingen uit elkaar zou halen: een vroegere bron, bijvoorbeeld uit het derde millennium v.Chr., die de zeven wijzen en dezelfde breuk al heeft. Wat onbekend blijft: hoe oud het idee van zeven wijzen is.
Wat nog openstaat
Hoe oud is de traditie van de zeven wijzen?
De bronnen die ik las zijn allemaal van het eerste millennium v.Chr. of later: Erra waarschijnlijk de achtste eeuw, Berossus rond 290 tot 278, de Uruk-lijst ongeveer 165. Het Zurichse artikel plaatst de vroegste iconografie in het late tweede millennium. Ik vond geen oudere tekst, dus de traditie kan ouder zijn dan haar bronnen, maar dat is een gok.
Kwamen de Wachters uit de apkallu voort?
Annus stelde het in 2010 voor, en ik las alleen de samenvatting. De reuzen-draad dateert het Boek van de Wachters in de 4e of 3e eeuw v.Chr., dus het voorstel heeft een plausibel tijdvenster, maar ik vond en las de reacties niet, dus ik kan niet zeggen hoe breed het wordt aanvaard.
Wat is de kegel?
De museumtekst die ik las zegt dat de kegel een sprenkelaar is in de vorm van de mannelijke bloemschede van de dadelpalm. World History Encyclopedia noemt hem een dennenappel. Het Zurichse artikel zegt alleen dat het een kegel is, de mullilu, verbonden met reiniging. De bronnen verschillen, en de kegel op mijn foto’s toont een geschubd oppervlak, wat de vraag niet beslecht.
Bronnen
- Iconography of Deities and Demons (IDD), Universiteit van Zurich, voorpublicatie “Apkallū”: het woord, de drie types, emmer en kegel, de fundamentbeeldjes, de vloed als scheidslijn, het Erra-epos, de kloof tussen teksten en iconografie. Een wetenschappelijk naslagwerk. De naam van de auteur zag ik niet in wat ik las.
- Wikipedia, Uanna: de Uruk-lijst van koningen en wijzen, de zeven namen en bijnamen, Oannes bij Berossus en de varianten, Erra en Kvanvig (2011). Secundair; het verwijst naar Borger 1974, Lenzi 2008, Conrad en Newing 1987, Mayer Burstein 1978 en Cory 1828, die ik geen van allen heb gelezen.
- Metropolitan Museum of Art, “Nimrud” (essay): Ashurnasirpal II 883 tot 859 v.Chr., het Noordwestpaleis, de Standaardinscriptie, de beschermende figuren. De pagina van het Met geeft de opgravingsdata niet.
- Bowdoin College Museum of Art, Relief panel with winged, eagle-headed spirits: de emmer, de kegel als bloemschede van de dadelpalm, de apkallu als beschermgeesten. Een objectpagina van een museum.
- World History Encyclopedia, “Wall Reliefs: Apkallus of the North-West Palace at Nimrud”: waar de figuren stonden, Zaal F, de dennenappel en de emmer. Het geeft de regering van Ashurnasirpal als 884 tot 869 v.Chr., wat afwijkt van het Met; ik gebruikte de data van het Met.
- Livius.org, Apkallū (Seven Sages): Uanna, Berossus en de wijzen als leraren, de vermelding in Gilgamesj. Het noemt maar één wijze en geeft geen vloedverhaal.
- Annus, A., “On the Origin of Watchers: A Comparative Study of the Antediluvian Wisdom in Mesopotamian and Jewish Traditions”, Journal for the Study of the Pseudepigrapha 19(4), 2010, 277 tot 320, samenvatting via de ORION-bibliografie. Alleen de samenvatting.
- Het Gilgamesj-epos, vertaald door N. K. Sanders, zoals weergegeven in een open leerboek: de zeven wijzen en de fundamenten van de muur van Uruk. Ik las de eerste 100.000 tekens van de pagina, waarin de proloog stond.
- TimeLine Auctions, “The handbag that wasn’t”, 3 augustus 2026. Een commercieel blog van een veilinghuis, zonder auteursnaam; alleen gebruikt om de “handtas”-collages te beschrijven en om Wiggermann 1992 te noemen, die ik niet heb gelezen.
Een draad, geen plek. Pagina geopend en laatst gecontroleerd op 1 november 2026. Geschreven vanuit een wetenschappelijk naslagartikel, museumpagina’s en secundaire bronnen; de spijkerschriftteksten, Berossus en de aangehaalde artikelen heb ik niet gelezen. De foto’s zijn van mij, genomen in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden; op 2 november 2026 heb ik de naam van het museum toegevoegd zoals de fotograaf die opgaf, zonder de registratie van het museum te controleren. Klopt er iets niet, laat het weten, dan wordt het op de pagina gecorrigeerd met een notitie over wat er is veranderd.