De koningslijsten
Een draad · Egyptische en Mesopotamische koningslijsten
Egypte heeft wel koningslijsten met regeringen van duizenden jaren, maar de lange regeringen horen bij goden en geesten, het bekendste totaal komt uit een latere compilatie, en de getallen veranderen als de eenheid verandert.
- Palermosteen
- ca. 2450 v.Chr.
- Turijnse Canon
- ca. 1245 v.Chr.
- Manetho
- ca. 290 tot 260 v.Chr.
- Soort verband
- onopgelost
- Open vragen
- 3 vastgelegd
Bestaat er een Egyptische lijst van koningen die duizenden jaren regeerden?
Ja, op twee plekken, en beide vragen om zorg. De Turijnse Canon, een papyrus uit de tijd van Ramses II, opent met goden, geesten en mythische koningen voordat hij bij de eerste menselijke koning komt. Manetho, een Egyptische priester die in de derde eeuw v.Chr. in het Grieks schreef, deed hetzelfde, en zijn werk is alleen bewaard in citaten die elkaar tegenspreken. De lange regeringen horen bij dat goddelijke deel. In de Turijnse Canon krijgen de menselijke koningen regeringen in jaren, bij sommigen met maanden en dagen. De Abydoslijst heeft helemaal geen goddelijk deel.
Een ouder document, de Palermosteen, noemt predynastieke heersers bovenaan zijn annalen. Voor hen vond ik in de samenvatting die ik las geen regeringsduren.
De lijsten naast elkaar
| Lijst | Datum | Wat ze behandelt | De lange getallen |
|---|---|---|---|
| Palermosteen | Waarschijnlijk 5e dynastie, ca. 2450 v.Chr. | Annalen van de 1e tot de vroege 5e dynastie. Het bovenste register noemt predynastieke heersers bij hun Horusnaam, minstens veertien, waarvan vijf verloren | Geen die ik las |
| Turijnse Canon | Ca. 1245 v.Chr., regering van Ramses II, mogelijk later | Goden, geesten en mythische koningen, daarna menselijke koningen. Ongeveer de helft van de papyrus is verloren | Een goddelijk deel waarvan de samenvattende regel wordt gelezen als 36.620 jaar |
| Abydos-koningslijst | Regering van Seti I | 76 namen vanaf Menes. Laat heersers weg die als regionaal of onrechtmatig golden | Geen. Ze begint bij Menes |
| Manetho, Aegyptiaca | 3e eeuw v.Chr., in het Grieks | Goden, halfgoden en geesten, daarna dertig dynastieën. Alleen bewaard in latere citaten | Duizenden jaren, met totalen die verschillen tussen de auteurs die hem citeren |
| De “Oude Kroniek”, geciteerd door Syncellus | Een compilatie los van Manetho | Goden en halfgoden, daarna dertig dynastieën | In totaal 36.525 jaar, volgens Syncellus |
| Soemerische koningslijst (ter vergelijking) | Ur III-kopieën onder Shulgi; best bewaarde kopie uit Isin | Acht koningen in vijf steden voor de vloed, daarna de dynastieën na de vloed | 241.200 jaar voor de acht |
| Berossus, Babyloniaca (ter vergelijking) | Ca. 290 tot 278 v.Chr., in het Grieks | Tien koningen voor de vloed | 432.000 jaar, volgens Eusebius die Apollodorus citeert |
De eerste vijf rijen zijn Egyptisch; de laatste twee zijn Mesopotamisch, ter vergelijking. Data en inhoud zoals gegeven op Wikipedia en de pagina’s onder Bronnen, die secundair zijn.
Wat de Turijnse Canon is
Een hiëratische papyrus van ongeveer 1,7 meter lang, in meer dan 160 fragmenten, in 1824 door het museum van Turijn gekocht van Bernardino Drovetti. Hij heeft elf kolommen. Wikipedia zegt dat ongeveer de helft ontbreekt; een andere bron zegt twee derde, dus de bronnen verschillen. Kolom een en twee behandelen goden, geesten en mythische koningen, en daarna volgen de menselijke koningen, beginnend met de eerste dynastie.
Hij is geschreven op de achterkant van een weggegooid belastingregister.
Dat detail telt. Wikipedia zegt dat de lijst vermoedelijk een administratief hulpmiddel was en suggereert dat ze voor de schrijver misschien niet van groot formeel belang was. Dit is geen tempelmuur en geen heilig archief. De samenvattende regel van het goddelijke deel is gelezen als 36.620 jaar, in negentiende-eeuwse lezingen van Wilkinson, Bunsen en Meyer zoals aangehaald in het Wikipedia-artikel over het dateren van de schepping. Ik heb geen transcriptie gezien, en de papyrus is fragmentarisch.
Wat Manetho’s getallen doen als je goed kijkt
Manetho’s origineel is verloren. Het grootste deel is bewaard in Josephus, Africanus, Eusebius en Syncellus. In de Loeb-vertaling van de fragmenten geeft de Armeense Eusebius getallen als 13.900 en 1.255 jaar voor de vroegste regeringen. Een fragment bij Syncellus geeft Hephaistos 727¾ jaar en Helios 80⅙. De vertaling merkt op dat deze getallen zijn omgerekend uit 9.000 maanjaren voor Hephaistos. Een andere passage citeert Panodorus: 11.985 maanjaren, oftewel 969 zonnejaren.
Of een goddelijke regering “duizenden jaren” of “eeuwen” duurt, hangt dus af van de eenheid die de kroniekschrijver koos. De mensen die de getallen bewaarden, waren er ook mee in discussie. Eusebius noemt de Egyptische verhalen “dwaze mythen”, en Syncellus noemt de maanrekening “een belachelijke leugen”. Het bekendste totaal, 36.525 jaar, komt uit de Oude Kroniek die Syncellus citeert. De site pharaoh.se noemt die kroniek een vervalsing die deels op Manetho is gebaseerd, en merkt op dat de delen eigenlijk optellen tot 36.531. Wikipedia zegt dat veel onderzoekers het verwante Book of Sothis als Pseudo-Manetho beschouwen. Het Grieks heb ik niet gelezen.
De Mesopotamische parallel, en het getal 43.200
De Soemerische koningslijst staat in de Bibliotheek. In de vertaling uit Oxford regeren acht koningen in vijf steden samen 241.200 jaar: Alulim 28.800, Alaljar 36.000, En-men-lu-ana 43.200, enzovoort, en dan “sloeg de vloed over”. De meeste onderzoekers lezen de lijst als politieke legitimatie, niet als geschiedenis, en Wikipedia zegt dat recent onderzoek de vroegste heersers als verzonnen beschouwt, omdat er maar zeven in inscripties uit het Vroeg-Dynastieke tijdperk voorkomen. De vloed is de scheidslijn: daarna dalen de regeringen naar honderden, en dan naar gewone lengtes.
Berossus, een Babylonische priester, gaf tien koningen en 432.000 jaar voor de vloed, volgens Eusebius die Apollodorus citeert. Dat is precies tien keer 43.200, en 43.200 is de regering van En-men-lu-ana in de Soemerische lijst. De Egyptische lijsten die ik las gebruiken geen van beide getallen.
Ik wijs hierop omdat 43.200 ook voorkomt in het Giza-dossier, als vermenigvuldiger in een claim over de Grote Piramide en de aarde. Ik vond niets dat de twee verbindt. Het getal van de piramide is een schaalfactor die is gekozen om op een planeet te passen, en dat van de lijst is de jarentelling van een schrijver. Dezelfde cijfers zijn geen verband.
Twee priesters, één generatie
Berossus schreef de Babyloniaca rond 290 tot 278 v.Chr. onder Antiochus I. Manetho schreef de Aegyptiaca onder Ptolemaeus I of II, tussen 285 en 246 v.Chr. Beiden waren inheemse priesters die een nationale geschiedenis in het Grieks schreven voor de koningen van de opvolgerrijken, en beiden begonnen met een enorme voorgeschiedenis. Beiden erfden ook ouder materiaal: de Turijnse Canon is ruwweg duizend jaar ouder dan Manetho, en Berossus gebruikte waarschijnlijk Babylonische koningslijsten.
Stel dat de schaal van deze voorgeschiedenissen deels een gesprek was. Twee priesters in dezelfde generatie, schrijvend in de taal van hun nieuwe heersers, die hun land elk een verleden gaven waar geen Griekse kroniek tegenop kon.
Ik speculeer over waarom de getallen zo groot zijn, niet over de vraag of iemand uit de lijsten heeft bestaan. Waarom het de moeite waard is om te vragen: omdat hetzelfde genre, in dezelfde generatie, in dezelfde taal, een opvallend toeval is. Wat het steunt: de data overlappen en beide mannen schreven voor hellenistische hoven. Wat ertegen pleit: de lange voorgeschiedenis is ouder dan beiden. De Turijnse Canon heeft zijn goden al ongeveer duizend jaar voor Manetho, en de Soemerische lijst heeft haar koningen en vloed ongeveer net zo lang voor Berossus. Concurrentie zou de grootte van de getallen kunnen verklaren, niet het bestaan van het idee. Het totaal van Berossus is bovendien volgens mijn rekensom ongeveer 1,8 keer dat van de Soemerische lijst, dus het is of een andere bron of een vergrote. Wat de lezingen uit elkaar zou halen: de getallen in het werk van elke priester vergelijken met de oudste manuscripten die hij tot zijn beschikking had, en nagaan of de totalen groeiden tussen de eerdere en latere versies. Wat onbekend blijft: of de ene man het werk van de andere kende.
Wat nog openstaat
Wat zegt het ontbrekende deel van de Turijnse papyrus?
Meer dan 160 fragmenten, en de helft of twee derde van de tekst verloren. Kim Ryholts herinterpretatie uit 1997 ligt onder de moderne reconstructie van de menselijke koningen. In de zomer van 2022 is een nieuwe fysieke reconstructie gemaakt, en per februari 2024 was er volgens pharaoh.se geen publicatie van aangekondigd. Het goddelijke deel is het minst zekere. Ik heb geen transcriptie gezien, dus ik kan niet zeggen hoeveel van het totaal van 36.620 is gelezen en hoeveel is aangevuld.
Wat bevatte Manetho’s origineel eigenlijk?
Het wordt gereconstrueerd uit Josephus, Africanus, Eusebius en Syncellus, die het over de getallen oneens zijn, en uit een werk, het Book of Sothis, dat volgens moderne onderzoekers niet van hem is. Het dynastieschema is bewaard en vormt de ruggengraat van de Egyptische chronologie. Het goddelijke deel is veel minder zeker.
Zijn de Egyptische en Mesopotamische “koningen voor de koningen” verwant?
Beide tradities zetten goddelijke of bovenmenselijke heersers voor menselijke, en beide zijn enorm in tijd. In dit onderzoek vond ik geen bron die voor directe ontlening pleit, en de lijsten verschillen van aard: in Egypte horen de lange regeringen bij goden en geesten, in Mesopotamië bij benoemde menselijke koningen voor een vloed. Convergentie, een gedeelde oudere bron en contact zijn alle mogelijk, en ik heb geen bewijs dat het beslist.
Bronnen
- Wikipedia: Turin King List (datering, staat van de papyrus, achterkant met belastingregister, edities), Abydos King List, Palermo Stone, Manetho, Berossus, Sumerian King List en Dating creation voor de samenvattende regel van 36.620 jaar. Encyclopediepagina’s, secundaire bronnen.
- Manetho, The Fragments, Loeb Classical Library, 1940, op de LacusCurtius-site van Bill Thayer, die vermeldt dat de tekst publiek domein is. Gedeeltelijk gelezen via een tekstophaaltool; de naam van de vertaler heb ik niet gecontroleerd.
- pharaoh.se, de lijst van Syncellus (de Oude Kroniek en haar totalen) en de pagina over de Turijnse Canon, die alleen koppen heeft. Een specialistische hobbysite, geen peer-reviewed bron.
- Electronic Text Corpus of Sumerian Literature, The Sumerian King List, voor de regeringen en totalen voor de vloed.
- Gardiner, A., The Royal Canon of Turin (Griffith Institute; Wikipedia noemt 1957), Farina, G., 1938, en Ryholt, K., 1997, over de Turijnse papyrus. Aangehaald via Wikipedia; ik heb ze niet gelezen.
Een draad, geen plek. Pagina geopend en laatst gecontroleerd op 14 oktober 2026. Geschreven vanuit secundaire bronnen en één vertaling in het publiek domein; de papyri en het Grieks heb ik niet gelezen. Klopt er iets niet, laat het weten, dan wordt het op de pagina gecorrigeerd met een notitie over wat er is veranderd.