Alle plekken Persoonlijk bezocht · ter plekke

Luxortempel

Egypte · persoonlijk bezocht

Een tempel gebouwd voor een festival, uitgebreid door koningen die het niet helemaal eens waren over welke kant hij op moest kijken, en nooit echt gesloten.

Breedtegraad: 25.6997° N
Lengtegraad: 32.6396° E
Kern gebouwd: ca. 1390 v.Chr., Amenhotep III
Nog in gebruik: Abu al-Haggag-moskee, actief
Open vragen: 4 vastgelegd

De papyrusbundelzuilen van de Grote Zuilengang in de Luxortempel, in de avond goudkleurig verlicht — De Grote Zuilengang, de bijdrage van Amenhotep III: veertien zuilen met taferelen van het festival waarvoor deze hele tempel werd gebouwd. Ter plekke gefotografeerd.

Wat er werkelijk staat

Aan de oostoever van de Nijl, midden in de moderne stad Luxor, staat een tempel die nooit is opgehouden gebruikt te worden. De oude Egyptenaren noemden hem Ipet-resyt, het zuidelijke heiligdom. De bouw begon rond 1390 v.Chr. onder Amenhotep III, die het binnenste heiligdom en de Grote Zuilengang bouwde. Toetanchamon en Horemheb maakten de decoratie van die zuilengang een generatie later af. Ramses II voegde daarna de hele toegangssequentie toe: een peristyle binnenplaats, een pyloon van vijfenzestig meter breed met zijn verslag van de Slag bij Kadesh erin gebeiteld, en kolossale beelden van zichzelf aan weerszijden van de poort.

Twee granieten obelisken stonden oorspronkelijk voor die pyloon. Een staat er nog. De andere staat sinds 1836 op de Place de la Concorde in Parijs, een geschenk van de Egyptische heerser Muhammad Ali Pasja, in de jaren 1830 naar Frankrijk gebracht.

Kolossale beelden van Ramses II tussen de zuilen van de Luxortempel — Beelden van Ramses II, onderdeel van zijn toevoegingen aan de voorste helft van de tempel. Ter plekke gefotografeerd.

De tempel werd boven alles gebouwd voor één gebeurtenis: het Opetfeest. Eén keer per jaar werden de beelden van Amon, zijn vrouw Moet en hun zoon Chonsoe van de Karnaktempel naar Luxor gedragen, over een processieweg met sfinxen die ruwweg twee en een halve kilometer lang was. Het doel van het feest, voor zover het te reconstrueren valt, was de vernieuwing van het goddelijke gezag van de koning. Het staat in detail op de wanden van de Zuilengang: priesters, muzikanten, boten op het water.

Omhoogkijkend naar de gebeeldhouwde papyruszuilen van de Luxortempel tegen de lucht — Recht omhoog langs de Zuilengang. De kapitelen zijn gebeeldhouwd als papyrus in bloei. Ter plekke gefotografeerd.

Daarna bleef het hergebruikt worden, door iedereen die kwam.

Alexander de Grote wordt een kapel aan de achterzijde van de tempel toegeschreven, en zijn claim hier gekroond te zijn wordt betwijfeld, omdat hij mogelijk nooit ten zuiden van Memphis is gekomen. Tegen het einde van de derde eeuw n.Chr. hadden de Romeinen de tempel opgenomen in een legerkamp en vereerden ze de keizer in een omgebouwde zaal; het beschilderde pleisterwerk uit die periode is nog steeds te zien, zwaar beschadigd, op de muren. Christelijke gemeenschappen bouwden later een kerk in dezelfde binnenplaats. In de dertiende eeuw, toen eeuwen Nijlslib het grootste deel van de tempel tot dakhoogte hadden begraven, werd een moskee gebouwd op de resterende hoge grond, gewijd aan een soefi-heilige genaamd Abu al-Haggag, die in 1245 overleed. Niemand verplaatste de moskee toen de tempel eronder werd opgegraven. Het is nog altijd een actieve gebedsplaats, staand op een rand halverwege de eigen opgehoopte puinlaag van de tempel.

Systematische opgravingen begonnen in 1884 onder de Franse egyptoloog Gaston Maspero, die binnenplaatsen en zuilengangen blootlegde die eeuwenlang onder een dorp waren begraven.

De hemel hier

Dit is het deel dat ik niet verwachtte te vinden, en het is de reden dat deze pagina bestaat in plaats van alleen een reisnotitie te zijn.

Egyptische tempels zijn vaak uitgelijnd op zonnegebeurtenissen, en Luxors buur Karnak heeft een goed gedocumenteerde uitlijning op de zonsopkomst midden in de winter, voor het eerst voorgesteld door de astronoom Norman Lockyer in 1894 en verfijnd door latere onderzoekers. Luxortempel zou in theorie hetzelfde moeten doen. Dat doet hij niet, niet zuiver.

De zon die ondergaat precies tussen twee zuilsilhouetten in de Luxortempel — Laat licht recht langs de as van de tempel. Ter plekke gefotografeerd.

De as van de tempel loopt niet recht. De oorspronkelijke kern van Amenhotep III wijst één kant op; de latere toevoegingen van Ramses II, de binnenplaats en pyloon aan de voorkant, liggen op een merkbaar andere azimut. Robert Schwaller de Lubicz werkte van 1937 tot 1952 aan de tempel, met Clément Robichon en Alexandre Varille, volgens een secundaire samenvatting die ik las, en publiceerde Le Temple de l'Homme in 1957. Zijn opmeting heb ik niet gelezen en ik vond geen gepubliceerde azimutten voor de twee delen, dus ik kan de grootte van de knik niet geven. Wat niemand heeft opgelost, is waarom.

Schwaller de Lubicz las de scharnier als opzettelijk en symbolisch. De meeste egyptologen lezen haar als een praktische reactie op de geografie en op wat er al stond; Richard Wilkinson behandelt haar als topografisch en niet kosmologisch, voor zover ik uit een samenvatting van zijn boek kan opmaken. In deze lezing draaide de voorkant van de tempel mee om de processieroute vanuit Karnak te volgen, terwijl het binnenste heiligdom de oudere uitlijning van de bouwers van Amenhotep III behield. Beide lezingen zijn te verdedigen. Geen van beide is bewezen, en ik vond geen gepubliceerde toets van een van beide.

Stel dat

Schwaller de Lubicz, dezelfde onderzoeker die de knik als eerste nauwkeurig opmat, betoogde in zijn latere werk dat de verhoudingen van de Luxortempel overeenkomen met het menselijk lichaam, dat de hele plattegrond een soort architectonische anatomie is. De gangbare egyptologie accepteert dit niet, en ik presenteer het niet als vaststaand.

Maar ik stond op het punt waar de as zichtbaar knikt, waar je de voorste helft van de tempel heel licht van de achterste helft af ziet wijzen, en ik begreep de neiging. Een gebouw dat drie dynastieën, een bezettend rijk en een middeleeuwse heilige nodig had om af te komen, en dat halverwege nog steeds buigt alsof het zich bedacht, voelt niet als een ongeluk. Stel dat het dat niet was, en dat we het kader om te lezen waarvoor de verandering diende nog niet hebben?

Waarom het de moeite waard is om te vragen: omdat een richtingsverandering een besluit is, van wie ook. Wat een praktische oorzaak steunt: de processieroute, en een plek die al vol stond met eerdere bouwwerken. Wat ertegen pleit om er iets diepers in te lezen: de symbolische claims over de plattegrond zijn zoals gesteld niet toetsbaar. Wat de lezingen uit elkaar zou halen: gepubliceerde azimutten voor elk deel, vergeleken met andere tempels uit dezelfde dynastieën, en gedateerd bewijs voor wanneer de voorkant werd uitgezet. Wat onbekend blijft, is of iemand de knik koos om een reden die verder gaat dan de grond.

Wat nog openstaat

Waarom knikt de as?

Hierboven behandeld. Astronomische herrichting en praktische noodzaak blijven allebei levende verklaringen, en de eerlijke stand van het bewijs is dat niemand deze heeft gesloten.

Is Alexander hier echt gekomen?

De claim dat hij in Luxor werd gekroond wordt betwijfeld, omdat hij mogelijk nooit ten zuiden van Memphis is gekomen, en ik vond geen bron voor de proxyritueel-theorie die ik hier ooit schreef, dus ik heb haar verwijderd. De claim kan voor politiek effect zijn gedaan. Er is geen onafhankelijk verslag dat het in een of andere richting beslecht.

Wat was de koninklijke ka precies, en wat gebeurde ermee in dit gebouw?

Een deel van de tempel, waarvan de functie in detail wordt besproken door de egyptoloog Lanny Bell, lijkt gebouwd rond de cultus van de koninklijke ka van de farao, een soort goddelijke levenskracht, los van de persoonlijke identiteit van de koning, die hier werd vernieuwd in plaats van gewoon geërfd. Het grote idee wordt geaccepteerd. De precieze rituele mechaniek, wat er in dat deel van de tempel werkelijk werd gedaan en met welk effect, wordt uit fragmenten gereconstrueerd en blijft een levende wetenschappelijke vraag.

Hoeveel van het oude Thebe ligt nog onder de moderne stad?

De tempel zelf lag tot 1884 begraven onder huizen en een marktplaats. Luxor is een levende stad gebouwd op een hoofdstad die ruim duizend jaar functioneerde. Er wordt opgegraven waar de moderne stad het toestaat, en dat is niet overal.

Zelf gaan

Wat ik een vriend zou vertellen die een reis naar Luxor boekt. Controleer actuele openingstijden en prijzen voor vertrek.

Bezoekers die tijdens het gouden uur door de zuilengang van de Luxortempel lopen — Late middag in de Zuilengang. Ter plekke gefotografeerd.

Wanneer: Late middag tot zonsondergang. De tempel is ’s avonds verlicht en blijft tot in de avond open, en het licht op het zandsteen tijdens het gouden uur is het waard om omheen te plannen.
Combineer met Karnak: De twee tempels zijn gebouwd om samen beleefd te worden, verbonden door de Sfinxenlaan. De laan zelf is de afgelopen jaren stapsgewijs vrijgemaakt en heropend, dus kijk of ze te belopen is wanneer je gaat, in plaats van alleen met de auto tussen beide te rijden.
Let op de moskee: Makkelijk om langs te lopen zonder te beseffen wat het is: de Abu al-Haggag-moskee staat op een verhoogd platform halverwege de eigen ruïnes van de tempel, een fysiek verslag van hoe diep het zand ooit lag.
De knik: Ga staan bij de verbinding tussen de zuilengang van Amenhotep III en de binnenplaats van Ramses II en kijk in beide richtingen over de lengte van de tempel. De verandering in as is met het oog te zien zodra je weet waar je op moet letten.

Bronnen

Bell, L., “Luxor Temple and the Cult of the Royal Ka”, over de rol van de tempel in de vernieuwing van het koningschap.
Egyptisch ministerie van Toerisme en Oudheden, officiële beschrijving van de bouwfasen van de Luxortempel.
Institute for the Study of Ancient Cultures, University of Chicago, over de moskee van Abu’l Haggag en het doorlopende gebruik van de tempel.
Lockyer, N., The Dawn of Astronomy, 1894, de vroegste systematische studie van de oriëntatie van Thebaanse tempels.
Schwaller de Lubicz, R.A., Le Temple de l’Homme, Caractères, 1957 (Engels: The Temple of Man, Inner Traditions, 1998), over de as en zijn symbolische lezing; en Wilkinson, R.H., The Complete Temples of Ancient Egypt, 2000, voor de topografische lezing. Beide ken ik via een secundaire samenvatting, niet gelezen.
Wikipedia, Luxor Temple, voor Alexanders kapel, het Romeinse fort, de Sfinxenlaan (ongeveer 2,7 km) en het Opetfeest. Meerdere uitspraken daarin hebben geen bronvermelding.
De Obelisk van Luxor op de Place de la Concorde in Parijs, in de jaren 1830 naar Frankrijk gebracht; de exacte data of kosten heb ik niet geverifieerd.

Persoonlijk bezocht. Laatst gecontroleerd 12 oktober 2026. Gecorrigeerd op deze datum: de locatieregel zei ten onrechte Türkiye en niet bezocht, en meerdere niet onderbouwde claims over de opmeting, de obelisk en Alexander zijn verwijderd of afgezwakt.