Tiwanaku & Puma Punku
Bolivia · niet bezocht, geschreven vanuit gepubliceerde bronnen
Blokken gesneden met een tolerantie onder de millimeter in een van de hardste steensoorten die er zijn, door een cultuur zonder ijzer. Een van de eerste archeologen ter plekke dateerde het op 15.000 v.Chr. Hij had ongelijk, en het verhaal waarom is interessanter dan het getal.
- Breedtegraad
- 16.5547° Z
- Lengtegraad
- 68.6731° W
- Begin van de bouw
- ca. 536 n.Chr.
- Claim van Posnansky
- ca. 15.000 v.Chr.
- Open vragen
- 4 vastgelegd
Wat er werkelijk staat
Puma Punku is een terrasvormig platform, onderdeel van het grotere Tiwanaku-complex op de Boliviaanse Altiplano bij het Titicacameer, op bijna 3.850 meter hoogte. Radiokoolstofdatering van materiaal uit de vroegste bouwvulling plaatst het begin van de bouw op ruwweg 536 tot 600 n.Chr. Tiwanaku zelf groeide rond 800 n.Chr. uit tot een stad van misschien 20.000 inwoners en werd enkele eeuwen voordat de Inca kwamen verlaten. De Inca vonden het als ruïne.
Wat overblijft is fragmentarisch en zwaar verstoord. De Spaanse kroniekschrijver Pedro Cieza de León bezocht de plek in de jaren 1540 en beschreef nauwkeurig steenwerk dat hij niet kon verklaren. Sindsdien is er materiaal verloren gegaan door aardbevingen, door steenroof in de koloniale tijd voor bouwsteen en spoorwegballast, en door schietoefeningen van het Boliviaanse leger. Het meeste dat je nu ziet ligt niet meer op de oorspronkelijke plek.
Er is twee soorten steen gebruikt, uit twee verschillende bronnen. De grootste blokken, onder meer een plaat rode zandsteen van ongeveer 131 ton, kwamen uit een steengroeve op zo'n tien kilometer afstand. De fijner bewerkte steen, waaronder de H-blokken, is andesiet van het schiereiland Copacabana aan de overkant van het Titicacameer, ongeveer 90 kilometer verderop, vrijwel zeker minstens deels per rietboot vervoerd.
Niemand betwist dat de H-blokken nauwkeurig zijn. De discussie gaat helemaal over hoe.
De H-blokken hebben diepe, gelijkmatige kanalen, over hun lengte vlak tot op ongeveer een millimeter, met scherpe binnenhoeken en bijna geen zichtbare gereedschapssporen. In 2018 leidde Alexei Vranich een project waarin 140 andesietstukken en 17 zandsteenplaten op schaal werden 3D-geprint, op basis van meer dan een eeuw aan verzamelde veldmetingen, en het bouwwerk op een tafel fysiek werd gereconstrueerd. Het bevestigde wat de populaire verhalen goed hebben: de blokken delen een kleine set gestandaardiseerde afmetingen, herhaald in stukken die met weken of maanden ertussen zijn gevormd.
Onafgewerkte blokken in plaatselijke groeven laten de methode zien: met stenen hamers ruw uitslaan, daarna slijpen en polijsten met platte stenen en zand. Klemmen van een koper-arseen-nikkellegering hielden afgewerkte blokken aan elkaar, en de kanalen ervoor zijn bewaard gebleven. Niets hiervan vereist metalen gereedschap dat andesiet kan snijden. Het vereist een enorme hoeveelheid bekwame, geduldige arbeid, en dat is een andere claim.
De hemel hier
De beroemdste claim van de plek komt uit de hemel, niet uit de stenen. De Kalasasaya, een rechthoekig platform omzoomd door staande pilaren, wordt algemeen gelezen als een op de zon gerichte tempel. Een veldnotitie van het tijdschrift Archaeology over Tiwanaku zegt dat de resten de zonnewendes, de equinoxen en de zenit- en nadirpassages van de zon met verbazingwekkende nauwkeurigheid markeren, en suggereert dat de pilaren van de westelijke balkonmuur een zonnekalender vormen op basis van waar de zon ondergaat. De metingen daarachter heb ik niet gevonden, dus ik behandel dit als een lezing en niet als een resultaat.
In de jaren 1920 ging de Oostenrijkse ingenieur en autodidact-archeoloog Arthur Posnansky veel verder met de astronomie. Zoals gewoonlijk wordt gemeld mat hij de zichtlijnen van de Kalasasaya, leidde daaruit de hoek van de aardas af die ze impliceerden (die over een cyclus van 41.000 jaar langzaam verschuift), en rekende terug naar een bouwdatum van rond 15.000 v.Chr. In zijn boek Tihuanacu: The Cradle of American Man (1945, 1957) betoogde hij dat Tiwanaku de oorsprong van de beschaving in Amerika was.
De methode is echte astronomie. De problemen zitten eromheen. De Kalasasaya is sinds de zestiende eeuw meer dan eens beschadigd en gereconstrueerd, waardoor het een stuk te ver gaat om de huidige uitlijning tot op de boogseconde te vertrouwen. Geen enkel stratigrafisch of artefactueel bewijs ondersteunt bewoning rond 15.000 v.Chr., en de Altiplano zou in die tijd, in de laatste ijstijd, een barsere plek om te bouwen zijn geweest dan nu. Voor zover ik de chronologie heb gelezen is elk dateerbaar object uit Tiwanaku in overeenstemming met het eerste millennium n.Chr. Later werk op de plek, onder meer van Kolata, betwist de claims over diepe ouderdom, en ik heb niet elk bezwaar in het origineel gelezen.
Wat in de ontkrachting makkelijk wordt gemist, is dat Posnansky geen kwakzalver was die alleen werkte. Hij besteedde tientallen jaren aan zorgvuldige documentatie van de architectuur en sculptuur van de plek, en zijn foto's en kaarten zijn nog steeds een waardevol archief. Echt veldwerk gecombineerd met een verkeerde conclusie is een groot deel van de reden dat de datum van 15.000 jaar nog rondgaat.
Het getal van Posnansky klopt niet, en ik denk niet dat dat serieus in twijfel staat. Maar hij gokte niet. Hij koos een echt astronomisch verschijnsel en bouwde daar een chronologie op. Stel dat de fout niet in de methode zat, maar in de aanname eronder: dat de bouwers de uitlijning bedoelden te worden gelezen met de precisie waarmee hij mat. Een monument kan op een zonsopkomst tijdens een feest gericht zijn zonder dat de makers erom gaven of de zon precies onder deze of gene hoek stond.
Waarom het de moeite waard is om te vragen: omdat het twee vragen scheidt die het populaire verhaal samenvoegt, of Tiwanaku op de hemel was gericht, en of het oud was. Wat het eerste steunt: de lezing van de Kalasasaya als zonnetempel in de veldnotitie. Wat tegen precisie pleit: de herhaalde reconstructie, en het ontbreken van enige onafhankelijke datering voor de claim van diepe ouderdom. Wat de lezingen uit elkaar zou halen: een opmeting die zich beperkt tot elementen waarvan bekend is dat ze op hun oorspronkelijke plek staan, met doelen die vóór het meten zijn gekozen. Wat onbekend blijft, is hoe nauwkeurig de bouwers wilden zijn.
Wat nog openstaat
Welke gereedschapsreeks leverde de precisie van de H-blokken?
Hameren, slijpen en polijsten zijn gedocumenteerd in de plaatselijke groeven. Wat niet helemaal vaststaat, is hoe die reeks, met de hand uitgevoerd, consequent vlakke kanaalbodems en rechte hoeken opleverde die zich herhalen over tientallen blokken die maanden uit elkaar zijn gemaakt. Vranich' reconstructie bevestigt de standaardisatie. Ze onthult niet het werkplaatsproces erachter. Onafgewerkte stukken in verschillende stadia zouden dat wel laten zien.
Hoe werd het zandsteenblok van 131 ton verplaatst?
Tien kilometer is kort naast sommige megalithische transportvraagstukken, maar het betekent nog steeds ruim honderd ton omhoog verplaatsen op meer dan 3.800 meter hoogte, zonder wielen of trekdieren die voor die last geschikt zijn. Sleden en boomstamrollers zijn het belangrijkste voorstel. Geen van beide is op deze schaal en op dit terrein aangetoond.
Waar diende Puma Punku voor?
Een ceremonieel platform, een elitewoning, een combinatie over verschillende fasen, de plek waar Andes-scheppingsmythen de oorsprong van de mensheid situeren: alles heeft steun, en de vernietiging van de plek maakt een zekere plattegrond moeilijk. Elementen die nog op hun plek liggen en hun context zijn het bewijs dat het zou kunnen beperken.
Waarom overleefde de datum van Posnansky zijn bewijs?
Een vraag op zich, los van de chronologie van Tiwanaku: waardoor een verkeerd getal, eenmaal gepubliceerd met echte kwalificaties erachter, zoveel hardnekkiger is dan de correctie die volgt.
Bronnen
- Posnansky, A., Tihuanacu: The Cradle of American Man, deel 1 en 2, J.J. Augustin, 1945, de oorspronkelijke claim van diepe ouderdom.
- Protzen, J.-P. en Nair, S., “On Reconstructing Tiwanaku Architecture”, Journal of the Society of Architectural Historians, 2000, de kritiek op Posnansky's methode en experimenteel werk aan steenbewerkingstechniek.
- Vranich, A., “Reconstructing ancient architecture at Tiwanaku, Bolivia: the potential and promise of 3D printing”, Heritage Science 6, 2018, artikel 65. PDF. Ik las erover; ik las niet elk onderdeel.
- Kolata, A.L., Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization, 1993, en Tiwanaku and Its Hinterland, 1996 en 2003, over de chronologie van de plek.
- Archaeology magazine, interactieve veldnotities over Tiwanaku, astronomie, voor de Kalasasaya als zonnetempel.
- Feder, K.L., Frauds, Myths, and Mysteries: Science and Pseudoscience in Archaeology, 9e druk, Oxford University Press, 2018, over de behandeling van de plek in populaire alternatieve geschiedschrijving.
Niet persoonlijk bezocht. Geschreven op basis van gepubliceerde archeologische en historische bronnen, en als zodanig gemarkeerd. Laatst gecontroleerd 12 oktober 2026.