Stonehenge
Engeland · niet bezocht
Een cirkel van stenen op de zonnewende uitgelijnd, verbonden als timmerwerk, gesleept uit Wiltshire, Wales en waarschijnlijk Schotland, en geen woord van de bouwers over het waarom. De uitlijning is echt. “Gebouwd op de langste dag” is niet wat de dateringen laten zien.
- Breedtegraad
- 51.1789° N
- Lengtegraad
- 1.8261° W
- Gebouwd
- ca. 3000 tot 1600 v.Chr.
- Steenfase
- ca. 2500 v.Chr.
- Open vragen
- 4 vastgelegd
Vijftien eeuwen, geen één dag
Stonehenge is geen enkel monument. English Heritage dateert de eerste grote gebeurtenis rond 3000 v.Chr.: een cirkelvormige gracht met walletjes aan de binnen- en buitenkant, ruwweg 100 meter breed, met twee ingangen, en binnen de wal een ring van 56 kuilen, de Aubrey Holes. In die kuilen werden gecremeerde resten gelegd: tot nu toe zijn ongeveer 64 crematies gevonden, oorspronkelijk misschien wel 150 mensen. Een paar honderd jaar lang was de plek onder meer een begraafplaats.
De stenen komen later. Rond 2500 v.Chr. werden de centrale opstellingen gebouwd: de grote sarsencirkel met dekstenen, vijf vrijstaande trilithen in een hoefijzer en kleinere blauwstenen ertussen. Radiokoolstofdata plaatsen de sarsenfase ergens tussen 2600 en 2400 v.Chr. Twee of drie eeuwen later werden de blauwstenen herschikt en kwam de Avenue erbij, twee wallen met grachten die zo'n drie kilometer naar de rivier de Avon lopen. De laatste bekende graafwerkzaamheden, de Y- en Z-kuilen, dateren van 1800 tot 1500 v.Chr.
Niemand legde de eerste steen op een zonnewende en was klaar op de volgende. Het monument is ongeveer vijftien eeuwen lang aangepast.
Dat is van belang voor de eerste bewering die je noemde, en die in bijna elke navertelling terugkomt: dat Stonehenge is gebouwd op de langste en de kortste dag van het jaar. De uitlijning is echt. “Gebouwd op” in de zin van één enkele dag is niet wat de dateringen laten zien. Beter gezegd: mensen bleven bouwen en verbouwen op één as.
De as
Het monument kijkt naar het noordoosten. Wie midden in de cirkel staat op de langste dag, ziet de zon opkomen bij de Heel Stone, een ruwe sarsen van zo'n 30 ton buiten de ingang. Draai je alles om, dan wijst dezelfde lijn naar de ondergang van de zon op de kortste dag, langs de Avenue. William Stukeley zag de zomerlijn in 1720, en er wordt sindsdien over gediscussieerd.
Drie details houden de bewering eerlijk. De Heel Stone markeert de zonsopkomst niet exact, en de verschuiving van de aardas sinds de bouw verklaart dat verschil niet. Daarnaast schrijft Wikipedia in het artikel over archeoastronomie bij Stonehenge dat de uitlijning “toeval zou kunnen zijn”. Daar staat tegenover: een laserscan van de stenen laat zien dat de stenen aan de noordoostkant het zorgvuldigst zijn bewerkt, en Clive Ruggles, emeritus hoogleraar archeoastronomie in Leicester, zei dat dit “ondubbelzinnig” laat zien dat de formele benadering altijd vanuit het noordoosten bedoeld was. De bouwers gaven om die richting.
De winter, niet de zomer, is misschien de kern. Susan Greaney van English Heritage schreef in 2022 voor het British Museum dat midwinter waarschijnlijk het belangrijkste aandachtspunt was: de zonsondergang van midwinter ligt recht voor je als je de Avenue oploopt en naar binnen gaat. Drie kilometer verderop, in Durrington Walls, een nederzetting uit dezelfde tijd, komen de varkensbotten in de kuilen vooral van dieren die op ongeveer negen maanden werden geslacht. Als ze in het voorjaar geboren zijn, was dat rond midwinter. Mike Parker Pearson zei in 2005 dat er geen bewijs is dat iemand in de zomer in het landschap was, en later dat het redelijk is aan te nemen dat ook midzomer werd gemarkeerd. De drukte rond midzomer is modern: in 2005 kwamen er zo'n 20.000 mensen.
Het vakmanschap
Dit deel van je lijstje is het best onderbouwd. De sarsen-staanders wegen gemiddeld zo'n 25 ton en de Heel Stone ongeveer 30. De trilithen worden opgegeven op tot ongeveer 50 ton per stuk. De blauwstenen zijn kleiner, 2 tot 5 ton, maar komen van ver.
Waar de stenen vandaan komen: een studie uit 2020 in Science Advances van David Nash en collega's koppelde 50 van de 52 sarsens die nog op Stonehenge staan aan één chemische signatuur, en herleidde de waarschijnlijkste bron naar West Woods, zo'n 25 kilometer noordelijk. De blauwstenen komen uit de Preseli Hills in zuidwest-Wales, ongeveer 230 kilometer ver. Van de Altaarsteen van zes ton werd lang aangenomen dat die ook uit Wales kwam. Een studie van Curtin University uit 2024 plaatste hem in het Orcadian Basin in noordoost-Schotland, en een artikel uit 2026 (te vinden op de Onderzoek-lijst op de voorpagina) wijst Caithness aan, ongeveer 700 kilometer ver.
Dan het werk zelf. Met grote en kleine hamerstenen van sarsen en vuursteen werd het oppervlak eerst afgeslagen en daarna gladgemaakt; afval en gebroken hamerstenen zijn gevonden in het veld ten noorden van het monument. De staanders zijn taps: ze worden naar boven toe breder. De dekstenen zijn gebogen, zodat ze de cirkel volgen. Staander en dekstenen zijn verbonden met pen-en-gatverbindingen, en de dekstenen onderling met messing-en-groefverbindingen, die volgens English Heritage normaal gesproken alleen in houtbewerking voorkomen. De laatste vorm van de pennen lijkt te zijn aangebracht nadat de stenen overeind stonden, zodat ze in de gaten pasten.
Het is ook ongelijk. De laserscan liet zien dat de buitenste sarsens die vanuit het noordoosten zichtbaar zijn volledig zijn bijgehakt, met de natuurlijke korst verwijderd, en dat de binnenzijden van de centrale trilithen fijn zijn afgewerkt. De buitenkanten van de overgebleven staanders in het zuidwesten niet. De bouwers werkten het hardst waar het monument gezien moest worden.
Eén kanttekening. Wat vaststaat, zijn de hamerstenen, het afval, de gescande vlakken en de steenchemie. Hoe de stenen zijn gesleept en overeind gezet, is reconstructie. English Heritage zelf schrijft dat de stenen “waarschijnlijk” met plantaardige touwen en een houten A-frame zijn opgericht, dat de dekstenen “waarschijnlijk” op houten platforms zijn getild, en dat de bouw honderden mensen vergde. Een tijdspanne geeft het niet.
Je beweringen, een voor een
| Bewering | Waar het vandaan komt | Wat het bewijs zegt | Status |
|---|---|---|---|
| Gebouwd op de langste en de kortste dag | Navertellingen van de zonnewende-uitlijning; Stukeleys opmeting uit 1720 is de oudste | De as wijst naar de zonsopkomst van midzomer en de zonsondergang van midwinter, en de laserscan wijst erop dat de noordoostelijke benadering opzet was. Het monument kostte ongeveer vijftien eeuwen, en de Heel Stone staat niet exact op de zonsopkomst | Deels juist |
| Het doel is onduidelijk | English Heritage, British Museum | Er is geen geschreven bron. De lezingen zijn begraafplaats, genezingsplek, domein van de voorouders of een plek van eenheid. Ze overlappen, en een plek die lang bestond kan er meerdere hebben gehad | Onderbouwd |
| Bijzonder knap gemaakt | Archeologen in het algemeen; de bouwpagina van English Heritage | Pen-en-gat en messing-en-groef in steen, taps toelopende staanders, gebogen dekstenen en bewerking die op de noordoostvlakken het fijnst is. Hoe de stenen werden opgericht is reconstructie | Onderbouwd |
| Uitgelijnd op sterren | Broome (1864, Sirius, 977 v.Chr.); Lockyer (1680 v.Chr.); Petrie (730 n.Chr.) | Lockyer gebruikte een onjuist azimut voor de Avenue en lijnde die uit op een modern meetpunt. Petries opmeting gebruikte stenen die sterk scheef stonden. Ik vond geen aanvaarde sterrenuitlijning | Niet onderbouwd |
| Uitgelijnd op de maan, en een eclips-voorspeller | Hawkins (1963), Newham (1966), Hoyle | Hawkins telde 13 zonne- en 11 maancorrelaties; Atkinson antwoordde dat kuilen natuurlijk kunnen zijn en dat fouten tot 2 graden werden toegestaan, waardoor de kans dichter bij fifty-fifty ligt dan bij een op een miljoen. Newhams rechthoek heeft twee beschadigde stenen nodig. Thoms sleutelplek bleek een vuilnisbelt | Niet geverifieerd |
| Een kalender van 365,25 dagen in de stenen | Darvill, Antiquity, 2022 | Magli en Belmonte antwoorden dat het getal 12 niet in het monument voorkomt, dat het zonsopkomstpunt bij de zonnewende van dag tot dag nauwelijks beweegt, zodat dagen tellen een precisie van enkele boogminuten zou vergen, en dat de Egyptische vergelijking zwak is. Ze noemen het een vermeende kalender | Niet geverifieerd |
Stand van 20 oktober 2026. “Niet geverifieerd” betekent dat ik geen bron vond die het beslist, niet dat de bewering onjuist is. Het meeste komt van English Heritage, het blog van het British Museum en Wikipedia, plus twee artikelen die ik alleen in samenvatting las; het artikel van Darvill zelf heb ik niet gelezen.
Stel dat de as minder een instrument is dan een richting om naar te kijken. Geen klok om dagen te tellen, maar een lijn waarlangs mensen afspraken te verschijnen, op de twee momenten in het jaar waarop de zon stilstaat langs de horizon. Het monument zou dan het vaste deel zijn van een gebeurtenis: een optocht, een feest, een begrafenis, zo vaak herhaald dat de lijn in de grond is uitgesleten.
Waarom het de moeite van het vragen waard is: het past bij het winterfeest in Durrington Walls, bij de ondergang van de midwinterzon recht voor de bezoeker bij de ingang, en bij de Avenue tussen het monument en de rivier. Wat het ondersteunt: de houten cirkel van Durrington kijkt naar de midwinterzonsopkomst en zijn avenue naar de midzomerzonsondergang, volgens Wikipedia, en de laserscan zegt dat de formele benadering altijd vanuit het noordoosten kwam. Parker Pearson verbindt Stonehenge, het domein van de doden, met Durrington, het domein van de levenden, langs de Avon. Wat ertegen pleit: die verbinding is een interpretatie, geen bevinding. De Heel Stone staat niet exact op de zonsopkomst, en het Wikipedia-artikel dat de uitlijning vermeldt, zegt ook dat die “toeval zou kunnen zijn”. Wat de lezingen uit elkaar zou halen: meer gedateerde feest- en begrafenisgebeurtenissen op de precieze tijden van het jaar, en een beter beeld van hoeveel mensen in welk seizoen kwamen. Wat onbekend blijft, is wat iemand dacht dat er gebeurde toen de zon erdoorheen kwam.
Wat nog openstaat
Waarom werd het gebouwd?
Niemand schreef het op. De belangrijkste lezingen zijn een omheinde crematiebegraafplaats, wat de vroege gracht en de Aubrey Holes ondersteunen; een plek van genezing, bepleit door Geoffrey Wainwright en Timothy Darvill, deels op grond van begravingen met sporen van trauma en van de blauwstenen, die klinken als je ertegen slaat; en een plek voor de voorouders, door Parker Pearson verbonden met Durrington Walls. Ze sluiten elkaar niet uit, en een monument dat vijftienhonderd jaar in gebruik was, kan op verschillende momenten iets anders hebben betekend. Ik lees het blog van het British Museum uit 2022 zo dat het oorspronkelijke doel rond 1500 v.Chr. waarschijnlijk al vergeten was.
Waar keken de bouwers naar in de hemel?
De zonnewende-as is het enige dat vrijwel iedereen aanvaardt. Daarbuiten is niets beslist. Een maanrechthoek in de vier Station Stones (Newham, 1966) werkt alleen binnen ongeveer 50 kilometer van deze breedtegraad, en twee van de vier stenen zijn beschadigd. John Aubrey zelf verbond het monument nooit met de sterren, en de sterdata die sindsdien zijn voorgesteld, zijn een voor een onderuit gehaald. Een onderzoek naar de Aubrey Holes, gepland rond de maanstilstand die het blog van de Royal Society op januari 2025 stelt, werd daar aangekondigd. Het resultaat heb ik niet gevonden. De vraag is of er buiten de zon eigenlijk iets bedoeld was.
Hoe verplaatsten en richtten ze het op, en waar begonnen de blauwstenen?
De sarsenbron is goed onderbouwd, en de Welshe blauwsteengroeven ook. De route en de methode niet. Voor de Altaarsteen concludeert het artikel uit 2026 dat mensen hem minstens een deel van de weg hebben verplaatst, omdat ijs hem niet helemaal kon dragen, en de exacte bron staat niet vast. Bij Waun Mawn in Wales heeft een cirkel van 110 meter dezelfde diameter als de oorspronkelijke blauwsteencirkel van Stonehenge, wat deed denken aan een ontmanteld Welsh monument. Een studie uit 2021 vond dat er in de oudheid niet meer dan 13 stenen zijn weggehaald. Of de blauwstenen eerst elders een cirkel vormden, is onbeslist.
Wie waren de mensen in de Aubrey Holes?
De resten zijn ongeveer evenredig man en vrouw, en omvatten kinderen. Een strontiumstudie uit 2018 suggereerde dat veel van hen uit de buurt van de Welshe blauwsteenbron kwamen. Als dat klopt, was het monument niet alleen door steen maar ook door mensen verbonden met een plek ver weg. Ik heb de studie niet gelezen, dus ik kan niet zeggen hoeveel individuen erin zitten. Of het stichters waren, hooggeplaatsten, een paar families of een willekeurige greep, staat open.
Bronnen
- English Heritage, Stonehenge history en Building Stonehenge. Fasen, bewerking, voegwerk en het “waarschijnlijk” bij de oprichtingsmethoden.
- Greaney, S., “Here comes the sun! Stonehenge and the summer solstice”, blog van het British Museum, 15 juni 2022. Midwinterfocus, de varkens van Durrington Walls, de laserscan.
- Nash, D.J. e.a., “Origins of the sarsen megaliths at Stonehenge”, Science Advances 6 (31), 2020. Open toegang. Ik las de samenvatting en de methodenotities.
- Wikipedia, Stonehenge en Archaeoastronomy and Stonehenge. Secundair: gebruikt voor de afstanden, de geschiedenis van de ster- en maanclaims en de citaten van Parker Pearson. De details over Newham, Hawkins en Atkinson komen uit het tweede artikel, niet uit de oorspronkelijke publicaties.
- Magli, G. en Belmonte, J.A., “Archaeoastronomy and the alleged ‘Stonehenge calendar’”, preprint. Een antwoord op Darvill, Antiquity, 2022. Het artikel van Darvill zelf heb ik niet gelezen.
- Clarke, Veness e.a., Journal of Quaternary Science, 2026, over de Altaarsteen: doi:10.1002/jqs.70080. Gelezen via het persbericht van Curtin University, niet het artikel. Het Nature-artikel uit 2024 over het Orcadian Basin ken ik via secundaire berichten.
- Royal Society, “Sun and moon stones”, blog, 2024. Gebruikt voor het onderzoek naar de maanstilstand en voor Stukeley en Lockyer.
- Laserscan van de stenen: de samenvatting in vakpers, met het citaat van Ruggles. Het onderliggende rapport is de laserscananalyse van Historic England, die ik niet las.
- UNESCO Werelderfgoedlijst, Stonehenge, Avebury and Associated Sites, ingeschreven in 1986.
Niet persoonlijk bezocht. Geschreven op basis van gepubliceerde bronnen. Laatst gecontroleerd 20 oktober 2026.